قدرت، سیاست و سازوکارهای تغییر کاربری اراضی در مناطق پیراکلان‌شهری تهران؛ مطالعۀ شهرستان شمیرانات–لواسانات

نویسندگان

1 دانشگاه تربیت مدرس

2 عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

مقالۀ حاضر با تحلیل چندلایه‌ای از ساختار نهادی، سیاست‌گذاری فضایی و ویژگی‌های کالبدی در ارتباط با تغییر کاربری اراضی در شهرستان شمیرانات می‌پردازد. شهرستان شمیرانات از دو بخش و سه دهستان و چهار شهر تجریش، لواسان، اوشان-فشم-میگون و شمشک تشکیل شده و یکی از پیچیده‌ترین فضاهای پیراکلان‌شهری حول تهران را شکل می‌دهد. هدف اصلی این مطالعه، تحلیل الگوهای فضایی تغییرات کاربری اراضی و تبیین سازوکارهای نهادی، سیاستی و اجتماعی-سیاسی مؤثر بر این تغییرات، از طریق ادغام تحلیل‌های کمی مکانی و تحلیل مضمونی تبیینی با جهت‌گیری انتقادی طی دو دهۀ گذشته (2000–2019) و پیش‌بینی روندهای آتی تا افق 2038 (دو دورۀ 20 ساله) است. در این راستا، این پژوهش با بهره‌گیری از یک رویکرد ترکیبی توالی توضیحی، ابتدا الگوهای فضایی تغییرات کاربری اراضی را با تحلیل‌های کمی و مدل مارکوف-سلول‌های خودکار شناسایی و سپس با تحلیل مضمونی تبیینی داده‌های کیفی، سازوکارهای نهادی و سیاستی مؤثر بر این تغییرات را تبیین می‌کند. یافته‌های مکانی با داده‌های کیفی حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته، تحلیل اسناد رسمی، مشاهدات میدانی ادغام و در قالب یک چارچوب تحلیلی منسجم بررسی می‌شوند. نتایج نشان می‌دهد بخش لواسانات بیشترین تمرکز تغییرات را تجربه کرده است. همچنین رودبار قصران توسعۀ خطی در امتداد محورهای ارتباطی و مناطق گردشگری دارد و شمیران با تراکم‌پذیری درون‌زا و محدودیت توسعۀ افقی مواجه است. از منظر نهادی، نبود انسجام میان نهادهای تصمیم‌گیر، تضاد منافع بین سطوح محلی و ملی و ضعف ابزارهای نظارتی، از عوامل اصلی تسریع‌کنندۀ تغییر کاربری در منطقه هستند. در پایان با ارائۀ شاخص‌های قدرت نهادی و سناریوهای سیاستی، چارچوبی برای هم‌راستاسازی سیاست زمین، حکمرانی فضایی و حفاظت از منابع طبیعی در مقیاس شهرستان ارائه می‌شود

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Power, Politics, and the Mechanisms of Land Use Change in the Peri-Metropolitan Region of Tehran; A Case Study of Shemiranat County-Lavasanat

نویسندگان [English]

  • Mehrdad Karami 1
  • Mohamadreza Pourjafar 2
  • Mojtaba Rafieian 2
  • Hashem Dadashpour 2
1 Tarbiat Modares university
2 Tarbiat Modares University
چکیده [English]

The present article offers a comprehensive, multilayered analysis of institutional frameworks, spatial planning strategies, and built environment attributes associated with land-use change in Shemiranat County. Consisting of two districts, three rural districts, and four cities—Tajrish, Lavasan, Oshan–Fasham–Meygun, and Shemshak—Shemiranat constitutes one of the most intricate peri-metropolitan regions surrounding Tehran. The main objective of this study is to examine the spatial patterns of land-use change and to elucidate the institutional, policy, and socio-political mechanisms responsible for these transformations by integrating quantitative spatial analysis with explanatory thematic analysis within a critical orientation. The analysis encompasses the past two decades (2000–2019) and projects future trends up to 2038, covering two 20-year periods.
Applying a hybrid sequential–explanatory approach, the study initially identifies spatial patterns of land-use change through quantitative analyses and CA–Markov modeling; subsequently, it interprets the underlying institutional and policy mechanisms via explanatory thematic analysis of qualitative data. Spatial findings are synthesized with qualitative data obtained from semi-structured interviews, official document analysis, and field observations within a coherent analytical framework. The results indicate that the Lavasanat district has experienced the greatest extent of land-use changes; Rudbar Qasran has undergone linear expansion along transportation corridors and tourism areas; and urban Shemiran is characterized by endogenous densification and constraints on horizontal development. Institutionally, the absence of coordination among decision-making entities, conflicts of interest between local and national authorities, and ineffective regulatory frameworks have significantly contributed to the acceleration of land-use conversion in the region. Through the introduction of institutional power indices and policy scenarios, the article advances a framework designed to synchronize land policy, spatial governance, and natural resource conservation at the county scale

کلیدواژه‌ها [English]

  • Institutional Power
  • Land-Use Change
  • Shemiranat County
  • Spatial Policymaking
  • Tehran Peri-Metropolitan Areas

مراجع

امیر وطنی، محمد پارسا و کریمی، عباس (1399). بررسی سیاست‌های حقوقی تغییر کاربری اراضی کشاورزی با تأکید بر حفظ حریم شهرها و توسعه کشاورزی (مطالعه موردی: شهرستان شمیرانات). فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(38)، 161–178. https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_3983.html
دلفان‌آذری، شقایق و افشار، راحله (1390). نقش نهادهای دولتی در تغییر الگوی کاربری زمین شهری: مطالعه موردی شهر کلاردشت. پژوهش‌های دانش زمین، 2(8)، 72–85. 20.1001.1.20088299.1390.2.4.6.8
برهانی، کاظم؛ رفیعیان، مجتبی؛ مشکینی، ابوالفضل و قائد رحمتی، صفر (1399). تحلیل نیروهای پیشران تغییرات کاربری اراضی در کلان شهرها (مطالعۀ موردی: کلان شهر تهران). پژوهشهای جغرافیای انسانی، 52(4)، 1177-1195. https://doi.org/10.22059/jhgr.2018.239632.1007523
علیزاده، هادی و امان‌پور، سعید (1403). به سوی تغییر پارادایم در فرهنگ هدایتگری نظام حکمرانی فضایی در ایران. آمایش سرزمین، 16(1)، 19-35. https://doi.org/10.22059/jtcp.2024.369184.670419
لوفور، هانری (1395). تولید فضا، ترجمه‌ محمود عبدالله زاده. تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی تهران.
مشفقی، وحید، حقیقت نایینی، غلامرضا و حبیبی، میترا (1398). بررسی رابطة تغییرات کاربری اراضی و قیمت زمین در شهر تهران با تأکید بر مصوبات کمیسیون ماده پنج. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 30(4)، 1-18. https://doi.org/10.22108/gep.2020.118683.1188
عیسی‌نژاد، ناهید و نجفی کانی، علی‌اکبر و خواجه شاهکویی، علیرضا (1402). نقش گردشگری خانه‌های دوم در تحولات فضایی و توسعه اقتصادی روستاهای کوهستانی (مطالعه موردی: روستاهای بخش رودبار قصران، شمیرانات). اقتصاد فضا و توسعه روستایی، (43)، 151–172. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222131.1402.12.43.9.7
هاروی، دیوید (1391). عدالت اجتماعی و شهر، ترجمه‌ محمدرضا حائری. تهران: سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
Alizadeh, H. and Amanpour, S. (2024). Towards a Paradigm Shift in The Guiding Culture of Spatial Governance System in Iran. Town and Country Planning, 16(1), 19-35. https://doi.org/10.22059/jtcp.2024.369184.670419 (In Persian)
Bell, M. M. (2004). An invitation to environmental sociology. Pine Forge Press.
Bernstein, H. (2010). Class dynamics of agrarian change. Kumarian Press.
Brenner, N. (2004). New State Spaces: Urban Governance and the Rescaling of Statehood. Oxford University Press.
Delfan Azari, Sh. and Afshar, R. (2011). The role of governmental institutions in changing the pattern of urban land use. Iranian Journal of Urban and Regional Management Studies, 2(7), 78–92. 20.1001.1.20088299.1390.2.4.6.8(In Persian)
Eastman, J. R. (2016). IDRISI Selva Manual. Clark Labs.
Foley, J. A., et al. (2005). Global consequences of land use. Science, 309(5734), 570–574. https://doi.org/10.1126/science.1111772
Harvey, D. (1973). Social justice and the city. Edward Arnold. (In Persian)
Harvey, D. (2010). Social Justice and the City. University of Georgia Press.
Healey, P. (2006). Collaborative Planning: Shaping Places in Fragmented Societies. Palgrave.
Isa Nejad N, Najafi Kani A A, Khajeh Shakooei A. The Role of Second House Tourism in the Spatial and Economic Developments of Mountain Villages (Case Study: Villages of Rudbar and Qasran Districts in Shemiranat County). serd 2023; 12 (43) :151-172. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23222131.1402.12.43.9.7(In Persian)
Jessop, B. (2016). The State: Past, Present, Future. Polity Press.
Lefebvre, H. (1991). The production of space. (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell. (Original work published 1974) (In Persian)
Li, X., & Yeh, A. G. (2002). Neural-network-based cellular automata for simulating multiple land use changes using GIS. International Journal of Geographical Information Science, 16(4), 323–343. https://doi.org/10.1080/13658810210137004
Marsden, T. (2003). The condition of rural sustainability. Royal Van Gorcum.
Moshfeghi, V. , Hghighat Naeini, G. and Habibi, M. (2020). Analyzing the Relationship Between Land Use Changes and Land Prices in Tehran with Emphasis on ‘Commission of Article Five’ Approvals. Geography and Environmental Planning, 30(4), 1-18. https://doi.org/10.22108/gep.2020.118683.1188 (In Persian)
Moshfeghi, V. , Hghighat Naeini, G. and Habibi, M. (2020). Analyzing the Relationship Between Land Use Changes and Land Prices in Tehran with Emphasis on ‘Commission of Article Five’ Approvals. Geography and Environmental Planning, 30(4), 1-18. https://doi.org/10.22108/gep.2020.118683.1188 (In Persian)
Pierre, J., & Peters, B. G. (2005). Governing Complex Societies: Trajectories and Scenarios. Palgrave.
Pike, A., Rodríguez-Pose, A., & Tomaney, J. (2017). Local and Regional Development (2nd ed.). Routledge.
Vatani, A., Parsa, M., & Karimi, A. (2020). Investigating the legal policies of changing agricultural land use with an emphasis on preserving city boundaries and agricultural development (Case study: Shemiranat county). Journal of Regional Planning, 10(38), 161–178.  (In Persian)
 
توسعه محلی (روستائی-شهری)
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 33
پائیز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 447-479

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار