بازطراحی ترتیبات نهادی مقابله با فساد در فرایند تمرکززدایی؛ با تأکید بر شوراهای اسلامی شهر در ایران

نویسنده

دفتر مطالعات سیاسی، مرکز پژوهشهای مجلس، تهران، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین راهبردهای مؤثر مقابله با فساد در فرایند تمرکززدایی و طراحی چارچوبی نهادی برای شکل‌گیری شوراهای اسلامی شفاف و پاسخگو انجام شده است. شوراهای اسلامی شهر در ایران، به‌عنوان نخستین نقطۀ تماس میان شهروندان و ساختار حکمرانی، نقشی کلیدی در ارتقای اعتماد سیاسی و بهبود کیفیت خدمات عمومی ایفا می‌کنند.
پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر نحوۀ گردآوری اطلاعات، توصیفی-اکتشافی و از نوع کیفی است که با استفاده از روش‌های کتابخانه‌ای-اسنادی و تحلیل مضمون نگاشته شده است. روش جمع‌آوری اطلاعات مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته است. براین‌اساس با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و براساس اصل کفایت نظری، ۱۵ نفر از اعضای سابق شوراهای اسلامی و کارشناسان به‌عنوان نمونه انتخاب شدند.
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در صورت نبود ترتیبات نهادی، احتمال بروز فساد در سطوح محلی می‌تواند از منافع بالقوۀ ناشی از فرایند تمرکززدایی فراتر رود و اهداف مورد انتظار در زمینۀ ارتقای کیفیت حکمرانی دموکراتیک را تضعیف کند. دستیابی به شوراهای اسلامی کارآمد و مقاوم در برابر فساد، مستلزم بازنگری بنیادین در قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران است. این اصلاحات باید مبتنی بر طراحی ترتیبات نهادی منسجم و چندلایه‌ای باشد که اصول کلیدی از جمله نظارت مؤثر، شفافیت، پاسخگویی، مشارکت شهروندی، کسب شایستگی، مسئولیت‌پذیری نهادی و حاکمیت قانون را در ساختار شوراها نهادینه سازد. هم‌راستایی این اصول با سیاست‌های ضدفساد در سطح ملی می‌تواند از انتقال فساد از یک سطح به سطح دیگر جلوگیری و انسجام حکمرانی را تقویت کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Redesigning Institutional Arrangements for Combating Corruption in the Process of Decentralization: A Focus on Islamic City Councils in Iran

نویسنده [English]

  • Hasan Karimifard
Office of Political Studies, Islamic Parliament Research Center, Tehran, Iran
چکیده [English]

This study seeks to identify and articulate effective strategies for combating corruption within the decentralization process and to develop an institutional framework for establishing transparent, accountable, and efficient Islamic city councils. In Iran, Islamic city councils serve as the principal interface between citizens and the governance framework, playing a pivotal role in fostering political trust, reinforcing institutional legitimacy, and enhancing the quality of public services.
The research is of an applied nature and utilizes a qualitative, descriptive-exploratory methodology. Data were gathered through library research and documentary methodologies,supplemented by thematic analysis. Semi-structured interviews were conducted with 15 purposively selected participants, including former members of Islamic city councils and subject-matter experts, in accordance with the principle of theoretical saturation.
Findings indicate that without coherent and well-integrated institutional structures, the risk of corruption at the local level may surpass the anticipated benefits of decentralization, thus jeopardizing its intended purpose of fostering democratic governance and administrative effectiveness. Achieving efficient and corruption-resistant Islamic councils necessitates a fundamental revision of the legislation governing the organization, responsibilities, and elections of Islamic councils in Iran, as well as the procedures for selecting mayors and village administrators. These reforms must be founded upon the development of comprehensive institutional frameworks that incorporate essential principles such as effective supervision, transparency, accountability, civic engagement, ongoing education, institutional responsibility, and the rule of law. Aligning these principles with national anti-corruption policies can mitigate institutional fragmentation and the proliferation of corrupt practices across governance levels, thereby strengthening structural coherence and integrity within local administration.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Decentralization
  • Corruption
  • Islamic Councils
  • Transparency
  • supervision

مراجع

آقایی طوق، مسلم و لطفی، حسن (۱۳۹۸). حقوق اداری (۱). تهران: شرکت سهامی انتشار.
آلبرشت، هانس(1388). فساد و کنترل فساد: نگاهی به پدیده فساد با رویکردی با اسناد بین المللی در زمینه پیشگیری و منع فساد. ترجمه مجید قورچی بیگی، اطلاع‌رسانی حقوقی، 6(18-17)، 202-169.
اصغری زمانی، اکبر، محمدی ترکمانی، حجت و روستایی، شهریور (1402). تبیین عوامل و پیامدهای رانت بر فضاهای شهری (مطالعه موردی: شهر تبریز). شهر پایدار، 6(2)، 77-59. doi:10.22034/jsc.2022.299273.1526
باقرزاده، احد (1383). جرائم اقتصادی و پولشویی در پیش‌نویس کنوانسیون سازمان ملل متحد علیه فساد مالی و سایر اسناد بین‌المللی. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
بخشایشی اردستانی، احمد (1376). اصول علم سیاست. تهران: آوای نور.
ترابی‌پور، سیدمحمدرضا، تقوایی، رضا و حمیدی، کامبیز (1401). طراحی الگوی مدیریت انفصال کارکنان در سازمان‌های دولتی ایران (مطالعه موردی: نهاد ریاست جمهوری). مدیریت سازمان‌های دولتی، 10(2)، پیاپی 38، 174-155. doi: 10.30473/ipom.2022.61169.4469
حبیب‌نژاد، سیداحمد (1388). بررسی حقوقی شوراهای اسلامی شهر در پرتو اصول تمرکززدایی. حقوق اسلامی، 6(20)، 131-111.
خانجانی موقر، حسن (1385). نقش دستگاه قضایی در امور شوراها و نقش شوراها در امور قضایی. ماهنامه دادرسی، ۵۶، 47-42.
خداپناه، مسعود (1394). برآورد شاخص فساد اقتصادی در ایران به روش فازی و بررسی رابطه آن با اقتصاد زیرزمینی با استفاده از آزمون علیت هشیائو. اقتصاد مقداری، 12(3)، 25-1. doi:10.22055/jqe.2015.11891
خرمشاد، محمدباقر و سوری، فرزاد (1398). اعتماد نهادی، دانشگاه‌های دولتی و جامعه‌پذیری سیاسی در جمهوری اسلامی ایران. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(2)، 30-1. doi:10.22035/isih.2019.3190.3473
دادخدایی، لیلا (1390). فساد مالی ـ اداری و سیاست جنایی مقابله با آن، با تکیه بر کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با آن. تهران: میزان.
زارعی، محمدحسین (1380). حاکمیت قانون در اندیشه‏هاى سیاسى و حقوقى. حقوق تطبیقی، 0(1)، 68-51.
زاهدی، شمس‌السادات(1387). توسعه پایدار، تهران: سمت.
شفیعی سردشت، جعفر، گرجی ازندریانی، علی اکبر و فاضلی نژاد، جواد (1397). کژتابی مفهومی نظارت در نظام حقوقی ایران. حقوق اداری. ۱۳۹۷، ۶ (۱۶)، 88-63.
شمشیری، فاطمه، رستمی، ولی و عباسی، بیژن (1402). آسیب‌شناسی نظام تصمیم‌گیری شوراهای اسلامی در پرتو اصل شفافیت. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 5(17)، 36-13. doi: 10.22034/mral.2022.551522.1295
شهیدی‌پور، روح‌الله، کرمی، علیرضا، محمدی، کاوه، عفتی، فاطمه، سروری، اکرم و گل‌بابایی، امین (۱۳۹۷). سند راهبردی مبارزه با فساد در شهرداری تهران. شهرداری تهران، تهران.
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر (1384). حقوق اساسی. تهران: میزان.
فقیه لاریجانی، فرهنگ (۱۳۹۲). حقوق روابط شورا و شهرداری. تهران: انتشارات مجد.
قلی‌پور، رحمت‌الله (1383). تحلیل و امکان‌سنجی الگوی حکمرانی خوب در ایران با تأکید بر نقش دولت. فصلنامه دانش مدیریت، 17(5)، 111-85.
کریم‌نیا، سحر (1401). نظام مدیریت مالی شهرداری تهران: آسیب‌شناسی و راهکارها در پرتو مطالعه‌ تطبیقی 10 شهر لندن، زوریخ، نیویورک، تورنتو، اوکلند، وین، پکن، توکیو، دبی و استانبول. پژوهش‌های حقوقی، 21(51)، 544-513. https://doi.org/10.48300/jlr.2022.163707
کریمی، علی‌رضا، قادری، صلاح‌ الدین و همتی، بهزاد (۱۴۰2). تحلیل زمینه‌های شکل‌گیری بسترهای فسادزا در شهرداری تهران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 12(1)، 187-202. 10.22059/JISR.2023.336431.1269
لاله‌پور، منیژه (1393). تبیین رابطه نظام تأمین منابع مالی مدیریت شهری تهران با سازمان‌یابی کالبدی- فضایی آن. مطالعات مدیریت شهری، 6(19)، 29-17.
مرادی، علیرضا و واعظی، هاشم (1392). اجتماع محلی و حکومت محلی، تهران: تیسا.
مرتضوی، فاطمه‌سادات (۱۴۰۳). بازداشت ۸۶۳ عضو شورا و شهردار در ۶ سال. روزنامه فرهیختگان، شماره ۴۲۵۷.
موسوی طارسی، سیدمهدی، بابائی مهر، علی و قنبرپور، بهنام (1403). واکاوی عملکرد شورای محلی در چارچوب حقوق شهری (مطالعه موردی مبارزه با فساد و رانت). رهیافت انقلاب اسلامی، 18(67)، 202-177.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۹۴). ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان: گزارش کشوری-موج سوم. تهران: دفتر انتشارات طرح پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌ها.
وزارت کشور (۱۳۹۷). سنجش سرمایه اجتماعی کشور: پیمایش ملی. تهران: شورای اجتماعی و دفتر طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
وزارت کشور (۱۴۰۰). سنجش سرمایه اجتماعی کشور: پیمایش ملی. تهران: شورای اجتماعی و دفتر طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
ویسی، هادی (1394). مفاهیم و نظریه‌های جغرافیای سیاسی. تهران: انتشارات سمت.
یوسفوند، سامان (1403). زمینه‌های کاهش اعتماد نهادی به حکمرانی شهری در دو دهه اخیر(مورد مطالعه: شهر تهران). تداوم و تغییر اجتماعی، 3(2)،467-433.doi: 10.22034/jscc.2025.22044.1154
 
References
Albrecht, H. (2009). Corruption and Corruption Control: An Overview of the Phenomenon of Corruption with Reference to International Documents on Prevention and Prohibition of Corruption (M. Qurchi-Beygi, Trans.). Legal Information Quarterly, 6(17-18),169–202.(In Persian).
Asghari Zamani, A., Mohammadi Torkamani, H., & Roustayi, S. (2023). Explaining the Factors and Consequences of Rent-seeking in Urban Spaces: A Case Study of Tabriz. Sustainable City Journal, 6(2),59–77. https://doi.org/10.22034/jsc.2022.299273.1526. (In Persian).
Bogere, g. (2013). Financing Service Delivery under Decentralization in Uganda, in A Synthesis of the Regional Budget Advocacy Meetings 2012. ACODE Policy Dialogue Series, Kampala.
Cheema, G. S., & Rondinelli, D. A. (Eds.). (2007). Decentralizing governance: emerging concepts and practices. Brookings Institution Press. http://www.jstor.org/stable/10.7864/j.ctt1261v1.
Council of Europe. (2017). Stage 1 – Leadership for organisations, Module 1: Good local governance. In Leadership Academy for Local Government. Strasbourg: Centre of Expertise for Local Government Reform. Retrieved from https://rm.coe.int/16806f3627.
Council of Europe. (2021). Handbook on Open Local Government and Public Ethics in Armenia, Congress of Local and Regional Authorities of the Council of Europe, Strasbourg.
Fjeldstad, O. (2004). Decentralisation and corruption: A review of the literature, Chr. Michelsen Institute, Bergen.
Gholipour, R. (2004). Analysis and Feasibility of the Good Governance Model in Iran with Emphasis on the Role of Government. Management Knowledge, 5)567–568(, 85–111. (In Persian).
Gonzalez de Asis, M. (2001). Reducing Corruption at the Local Level, World Bank Institute, Washington, D.C.
Habibnejad, S. (2009). A Legal Analysis of Islamic City Councils in Light of Decentralization Principles. Islamic Law, 6(20), 111–131. (In Persian).
Karimi, A., Ghaderi, S., &Hemmati, B. (2023). (2014). Analysis of the contexts of the formation of corruption-causing environments in Tehran Municipality. Social Studies and Research in Iran, 12(1), 187-202. 10.22059/JISR.2023.336431.1269 (In Persian).
Karimnia, S. (2022). Financial Management System of Tehran Municipality: Pathology and Solutions in Light of a Comparative Study of Ten Cities—London, Zurich, New York, Toronto, Auckland, Vienna, Beijing, Tokyo, Dubai, and Istanbul. Journal of Legal Research, 21(51), 513–544. 10.48300/jlr.2022.163707.(In Persian).
Karlstrom, K. (2015). Decentralization, Corruption and the Role of Democracy, University of Gothenburg, Gothenburg.
Khanjani Mogharr, H. (2006). The Role of the Judiciary in Council Affairs and the Role of Councils in Judicial Matters. Monthly Journal of Litigation, No. 56, 42–47. (In Persian).
Khodapanah, M. (2015). Estimation of the economic Corruption Index in Iran Using the Fuzzy Method and Examination of its Relationship with the Underground Economy Through the Hsiao Causality Test. Quantitative Economics Research Quarterly,12(3),1–25. https://doi.org/10.22055/jqe.2015.11891.(In Persian).
Khorramshad, M. B., & Soori, F. (2019). Institutional Trust, Public Universities, and Political Socialization in the Islamic Republic of Iran. Quarterly Journal of Interdisciplinary Studies in the Humanities,11(42), 1–30. https://doi.org/10.22035/isih.2019.3190.3473 (In Persian).
Klitgaard, R., Maclean-Abaroa, R., &  Parris, L. (2000). Corrupt Cities: A Practical Guide to Cure and Prevention, Washington, D.C: World Bank Group.
Lalehpour, M. (2014). Explaining the Relationship Between the Financial Resource Provision System of Tehran's Urban Management and Its Spatial-Physical Organization. Urban Management Studies, 6(19), 18–29.
Mousavi Tarsi, S., Babaee Mehr, A., & Qanbarpour, B.(2024). Analyzing the Performance of the Local Council in the Framework of Urban Law(Case study of fight against corruption and rent), The Islamic Revolution Approach Quarterly, 17(67), 3-18.(In Persian).
Odunuga, S. (2001). The Impact of Corruption and Organized Crime on Nigeria’s Economy and Economic Developmen, in Fighting Corruption and Organized Crime in Nigeria: Challenges for the New Millennium, Ibadan, Spectrum Books, 53-70.
Shafiei Sardasht, J., Gorji Azandaryani, A., & Fazelinejad, J. (2018). Lexical Ambiguity of Supervision in the Iranian Legal System. Administrative Law Quarterly, 6(16), 63–88.
Shah, A., & Shah, S. (2006). The New Vision of Local Governance and the Evolving Roles of Local Governments. In Shah, A. (eds). Local Governance in Developing Countries. Washington, D.C.: World Bank.
Shah, A. (2006). Corruption and Decentralized Public Governance, World Bank, Washington, D.C..
Shamshiri, F., Rostami, V., & Abbasi, B. (2023). Pathology of the Decision-Making System of Islamic Councils in Light of the Principle of Transparency. Modern Research on Administrative Law, 5(17), 13–36. 10.22034/mral.2022.551522.1295.(In Persian).
Shleifer, A., &Vishny, R. (1993). Corruption, Quarterly Journal of Economics, 108(3), 599-618.
Taylor, P., & Flint, C. (2000). Political Geography : World-Economy, Nation-State and Locality. Harlow: Prentice Hall.
Theobald, R. (1990). Corruption, Development and Underdevelopment, London: Macmillan.
Torabipour, S. M., Taghvaei, R., &Hamidi, K. (2022). Employee Separation Management (ESM) Model For Iranian Public Organizations. Public Organizations Management, 10(2), 155-174. doi: 10.30473/ipom.2022.61169.4469. (In Persian).
Yousefvand, S. (2025). Factors Contributing to the Decline of Institutional Trust in Urban Governance Over the Past Two Decades (Case Study: Tehran). Journal of Social Continuity and Change, 3(2), 433–467. 10.22034/jscc.2025.22044.1154.(In Persian).
Zarei, M. (2001). The Rule of Law in Political and Legal Thought. Journal of Comparative Law, 26, 51–68. (In Persian).
 
توسعه محلی (روستائی-شهری)
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 33
پائیز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 301-321

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار