تحلیل گفتمان اسناد و گزارش‌های رسمی ستاد احیای دریاچۀ ارومیه در دولت یازدهم و دوازدهم؛ از امکان هژمونی تا ناکامی نهادی

نویسندگان

1 گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

چکیده

تعادل پایدار محیط‌زیستی میان جامعه و طبیعت در ایران از میانۀ قرن بیستم، زیر فشار گفتمان توسعه‌گرای دولت‌محور دگرگون شد که به تقویت الگوهای بهره‌کشانه از طبیعت و حذف تدریجی منابعی مانند دریاچۀ ارومیه از سپهر سیاست‌گذاری انجامید. از اوایل دهۀ ۱۳۹۰، دریاچۀ ارومیه به «دال تهی» بحران‌های زیست‌محیطی، ناکارآمدی حکمرانی آب و تهدیدات هویتی-سرزمینی بدل شد. این موقعیت، زمینه‌ساز شکل‌گیری مطالبه‌ای ملی شد که در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۹۲ در قالب گفتمان «احیا» و تأسیس ستاد احیای دریاچۀ ارومیه به‌عنوان برساخته‌ای نهادی توسط دولت یازدهم صورت‌بندی و بازنمایی شد. مطالعۀ پیش‌رو با هدف تحلیل منطق گفتمانی حاکم بر ستاد احیا و واکاوی دلایل ناکامی و موانع تحقق اهداف آن، با تلفیقی از تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و نظریۀ لاکلا و موف انجام شده است. داده‌ها شامل اسناد رسمی، مصاحبه با دو تن از رؤسای سابق سازمان محیط‌زیست و متون رسانه‌ای مرتبط است که به روش نمونه‌گیری نظری تا اشباع مفهومی گردآوری و به شیوۀ مثلث‌سازی (زاویه‌بندی) تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان داد علی‌رغم موفقیت نسبی و موقت ستاد در توقف روند خشک‌شدن کامل دریاچه و اجرای برخی پروژه‌های زیرساختی، عدم پیوند گفتمان احیا با ساختارهای کلان اجتماعی-اقتصادی، بی‌ثباتی معیشت کشاورزان، فقدان سرمایه‌گذاری در مشاغل جایگزین و ضعف حکمرانی حوضه‌محور، مانع تحقق اهداف کامل اکولوژیک و دستیابی به احیای پایدار شد. درنهایت، گفتمان احیا نیز خود به بازتولید دوگانۀ «فناوری‌گرایی-واقعیت‌های اجتماعی» دامن زد و از گذار به حکمرانی مشارکتی بازماند. نتیجه آنکه احیای پایدار، مستلزم مفصل‌بندی هم‌زمان سیاست آب با رفاه، گذار کشاورزی، مشارکت محلی و همسویی سیاستی در مقیاس حوضۀ دریاچۀ ارومیه است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Discourse Analysis of the Official Documents and Reports of the Urmia Lake Restoration Headquarters under the Eleventh and Twelfth Administrations; From the Possibility of Hegemony to Institutional Failure

نویسندگان [English]

  • Masoomeh Izadbin 1
  • Alireza Karimi 1
  • Kamal Khalegh Panah 2
1 Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Department of Sociology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
چکیده [English]

Under the influence of the state-centered developmental discourse, the delicate ecological equilibrium between society and nature in Iran has been altered since the mid-20th century. This transition exacerbated exploitative resource utilization patterns and progressively removed resources like Lake Urmia from the policymaking process. Since the early 2010s, Lake Urmia has served as a “empty siginifier” of environmental crises, water governance failures, and identity-territorial threats. This situation paved the way for the emergence of a national demand that, during the 2013 presidential elections, was articulated through the discourse of “restoration” and institutionalized with the establishment of Urmia Lake Restoration Headquarters (ULRH) by the Eleventh Administration. The objective of this investigation is to examine the discursive logic of the ULRH and investigate the factors that contribute to its deficiencies and the challenges it faces in accomplishing its stated goals. Fairclough’s Critical Discourse Analysis and Laclau and  discourse theory are combined in this research. Interviews with two former directors of the Department of Environment, official documents, and pertinent media texts comprise the data. These were collected through theoretical sampling until conceptual saturation and analyzed using triangulation.
Finding indicates that, despite the ULRH’s relative and temporary success in halting the Lake's complete desiccation and implementing certain infrastructural projects, the realization of full ecological recovery and sustainable restoration was impeded by a number of factors, including the absence of investment in alternative employment, the instability of farmers' livelihoods, the lack of articulation between the restoration discourse and broader socio-economic structures, and weak basin-scale governance. Ultimately, the restoration discourse itself perpetuated the dichotomy of “technological solutions vs. social realities” and failed to progress toward participatory governance. The study concludes that sustainable restoration necessitates the simultaneous articulation of water policy with welfare policies, agricultural transition, local participation, and policy alignment at the Urmia basin scale.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical Discourse analysis
  • Laclau & Mouffe
  • Faircough
  • Lake Urmia
  • Environmental Policy

مراجع

ابتکار، معصومه (1402، شهریور). مصاحبه درباره بحران دریاچه ارومیه. کانال تلگرامی مخزن پرسش از میهمانان گروه مطالبه‌گران احیای دریاچه ارومیه و... و پاسخ آن‌ها (تحت نظارت دکتر اعلمی نماینده پیشین مجلس).
زائری، قاسم و محمدی، انور (1398). تحلیل گفتمان فرهنگ محیط زیستی ایران. جامعه شناسی فرهنگ و هنر، 2(1)،127-106.  https://doi.org/10.34785/J016.2020.371
سازمان حفاظت محیط‌زیست (1401). پاسخ رسمی ستاد احیا به طرح تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی از عملکرد آن. خبرگزاری ایسنا، کد خبر:1401042315804.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1393، شهریور). تدوین چشم‌انداز احیای دریاچه ارومیه. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1393، شهریور). طرح احیای دریاچه ارومیه (تدوین چشم انداز احیای دریاچه ارومیه). دبیرخانه کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، دفتر برنامه ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1396، اسفند). اشتغال و معیشت در حوضه آبریز دریاچه ارومیه با رویکرد توسعه زنجیره ارزش. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1396، اسفند). بررسی اعتبارات مصوب و پرداخت‌شده به پروژه‌های احیای دریاچه ارومیه. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1396، اسفند). بررسی دلایل عدم تحقق ورود آب سالانه به دریاچه ارومیه. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1396، اسفند). گفتگو با دکتر مسعود تجریشی: در موضوع دریاچه ارومیه اجماع فنی داریم اما هنوز اراده سیاسی قاطع نداریم. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1397، شهریور). آیا دریاچه عمیق‌تر شده؟ (بررسی تغییرات در ارتفاع کف بستر دریاچه ارومیه در سه سال 1392، 1394، 1396). خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1397، شهریور). به دنبال توانمندسازی روستائیان (نگاهی به پروژه‌های فرهنگی- اجتماعی استان آذربایجان غربی). سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه (1397، شهریور). رنسانس کشاورزی (با تغییر الگوی کشت در حوضه آبریز دریاچه ارومیه). خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه. (1396، دی و بهمن). خشک‌سالی از آنچه در تصویر می‌بینید به شما نزدیک‌تر است. خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
ستاد احیای دریاچه ارومیه. (1397، شهریور). از فائو تا جایکا (معرفی فعالیت‌های بخش بین‌الملل ستاد احیای دریاچه ارومیه). خبرنامه سایت ستاد احیای دریاچه ارومیه.
صالحی، صادق؛ فیروزجائیان، علی اصغر و غلامرضا زاده، فاطمه (1393). تحلیل گفتمان محیط‌زیستی برنامه‌های توسعه اقتصادی-اجتماعی جمهوری اسلامی ایران. برنامه­ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 5(21)، 110-71.  https://doi.org/10.22054/qjsd.2014.1422
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید؛ ذکایی، محمد سعید و فاضلی، محمد (1399). مروری تاریخی بر ابعاد اجتماعی تصویب قوانین آب در ایران. تحقیقات منابع آب ایران، 16(1)، 196-174. 20.1001.1.17352347.1399.16.1.13.7
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید؛ زارعیان، محمدجواد؛ فرخ‌نیا، اشکان و روزبهانی، رضا (1400). سیر تحولات برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری آب در دوران قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران. فصلنامه میان رشته‌ای در علوم انسانی، 14(1)، 178-151. https://doi.org/10.22035/isih.2022.4556.4516
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید؛ ملکی، امیر و عسکریان چایجان، میثم (1403). ارزیابی و آسیب‌شناسی گفتمان‌های مسلط بر حکمرانی آب کشور در پنج دهه اخیر (از منظر سیاست‌گذاری و قانون‌گذاری). جامعه و محیط زیست، 1(2)، 48-19. https://doi.org/10.22080/jsn.2024.5018
عصر ایران (1401، 24 مرداد). گزارش یک میزگرد مهم: عیسی کلانتری «بدون احیای دریاچه ارومیه، هیچ حکومتی در ایران دوام نمی‌آورد»/ محمد درویش: «یک جایی باید تیر خلاص را بزنیم و حقایق را بگوییم». کد خبر: 853593.
فرکلاف، نورمن (1399). تحلیل گفتمان انتقادی (روح‌الله قاسمی،‌مترجم). تهران: اندیشه احسان.
فیروزآبادی، سید احمد و خمسه، زهرا (1401). مطالعه پیامدهای تغییرات اقلیمی در نقاط روستایی شرق استان اصفهان (دهستان‌های براآن شمالی و جنوبی). توسعه محلی (روستایی- شهری)، 14(2)، 426-411. https://doi.org/10.22059/jrd.2023.350132.668768
کلانتری، عیسی (1402، شهریور). مصاحبه درباره بحران دریاچه ارومیه. کانال تلگرامی مخزن پرسش از میهمانان گروه مطالبه‌گران احیای دریاچه ارومیه و... و پاسخ آن‌ها (تحت نظارت دکتر اعلمی نماینده پیشین مجلس).
لاکلائو، ارنستو (1400). پوپولیسم «درباره عقل پوپولیستی» (مراد فرهادپور و جواد گنجی، مترجمان). تهران: مرکز.
لاکلائو، ارنستو و موفه، شانتال (1400). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی «به‌سوی سیاست دموکراتیک رادیکال» (محمد رضایی، مترجم). تهران: ثالث.
محمدپور، احمد (1398). ضد روش (زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی). قم: لوگوس.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1400، شهریور). بررسی عملکرد و ساختار برنامه احیای دریاچه ارومیه. معاونت مطالعات زیر بنایی. کد موضوعی:250. شماره مسلسل:17741
ملکی، امیر؛ صالحی، صادق؛ ربیعی، علی و یازرلو، رضا (1395). به کارگیری مدل فرکلاف در گونه‌شناسی گفتمان‌های محیط زیستی ایران گفتمان‌های عدالت، حفاظت، مخاطره و نوسازی. فصلنامه آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، 5(2)، 76-59. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23223057.1395.5.2.5.2
ملکی، امیر؛ صالحی، صادق؛ کریمی، لیلا و شبیری، سید محمد (1400). تحلیل گفتمان قانون توزیع عادلانه آب در ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، 9(1)، 74-61. https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i1.2110.1088
منصوری مقدم، منصور؛ نصرتی، روح‌الله و سپیدنامه، بهروز (1401). ارزیابی برنامه‌های توسعه‌ای با رویکرد مردم‌نگاری انتقادی (مورد مطالعه: پروژه‌های سد سازی در استان ایلام. توسعه محلی (روستائی- شهری)، 14(2)، 351-333.  https://doi.org/10.22059/jrd.2022.346564.668746
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز (1400). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (هادی جلیلی، مترجم). تهران: نی.
 
Ahlborg, H. Ruiz- Mercado, I. Molander, S.& Masera, O. (2019). Bringing technology into social-ecological systems research- motivations for a socio-technical-ecological systems approach. Sustainability. Volume 11.
Asr Iran. (2022, August 15). Report of an important roundtable: Eisa Kalantari: “Without the restoration of Lake Urmia, no government in Iran will survive” / Mohammad Darvish: “At some point, we must deliver the final blow and speak the truth.” News Code: 853593. (In Persian)
Department of Environment. (2022). Official response of the Restoration Headquarters to the inquiry plan of the Islamic Consultative Assembly regarding its performance. ISNA News Agency. News Code: 1401042315804. (In Persian)
Ebtakar, M. (2023, September). Interview about the Lake Urmia crisis. Telegram channel “Reservoir of Questions from the Guests of the Lake Urmia Restoration Advocates Group and… and their Responses” (under the supervision of Dr. A’lami, former member of Parliament). t.me/c/1955185691/1 (In Persian)
Fairclough, N. (2020). Critical discourse analysis (R. Ghasemi, Trans.). Tehran: Andisheh Ehsan. (In Persian)
Fallon, A. Jones, R.W. Keskinen, M. (2022). Bringing resilience-thinking into water governance: two illustrative case studies from South Africa and Cambodia. Global Environment Change, 75, 102542. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2022.1.02542.
Firouzabadi, S. A., & Khamseh, Z. (2022). Study of the consequences of climate change in rural areas of eastern Isfahan Province (Northern and Southern Bara’an Rural Districts). Local Development (Rural–Urban), 14(2), 411–426. https://doi.org/10.22059/jrd.2023.350132.668768 (In Persian)
Jørgensen, M., & Phillips, L. (2021). Theory and method in discourse analysis (H. Jalili, Trans.). Tehran: Ney. (In Persian)
Kalantari, E. (2023, September). Interview about the Lake Urmia crisis. Telegram channel “Reservoir of Questions from the Guests of the Lake Urmia Restoration Advocates Group and… and their Responses” (under the supervision of Dr. A’lami, former member of Parliament). t.me/c/1955185691/1 (In Persian)
Laclau, E. (2021). Populism: On the populist reason (M. Farhadpour & J. Ganji, Trans.). Tehran: Markaz. (In Persian)
Laclau, E., & Mouffe, C. (2021). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics (M. Rezaei, Trans.). Tehran: Sales. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2014, September). Formulation of the vision for the restoration of Lake Urmia. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2014, September). Lake Urmia Restoration Plan (Formulation of the vision for the restoration of Lake Urmia). Secretariat of the National Task Force for the Rescue of Lake Urmia, Planning and Integration Office of the Lake Urmia Restoration Headquarters. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, January–February). Drought is closer to you than what you see in the image. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, March). Employment and livelihoods in the Lake Urmia basin with an approach to value chain development. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, March). Interview with Dr. Masoud Tajrishi: We have technical consensus on the issue of Lake Urmia, but we still lack firm political will. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, March). Review of approved and disbursed funds for Lake Urmia restoration projects. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, March). Review of the reasons for the failure to achieve the annual water inflow to Lake Urmia. Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, September). Agricultural Renaissance (with changes in the cropping pattern in the Lake Urmia basin). Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, September). From FAO to JICA (Introduction of international activities of the Lake Urmia Restoration Headquarters). Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, September). Has the lake become deeper? (A study of changes in the bottom elevation of Lake Urmia in the years 2013, 2015, and 2017). Newsletter of the Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Lake Urmia Restoration Headquarters. (2018, September). Pursuing the empowerment of villagers (A look at cultural-social projects in West Azerbaijan Province). Lake Urmia Restoration Headquarters website. (In Persian)
Maleki, A., Salehi, S., Karimi, L., & Shabiri, S. M. (2021). Discourse analysis of the Law on Equitable Water Distribution in Iran. Journal of Water and Sustainable Development, 9(1), 61–74. https://doi.org/10.22067/jwsd.v9i1.2110.1088 (In Persian)
Maleki, A., Salehi, S., Rabiei, A., & Yazerlou, R. (2016). Application of Fairclough’s model in the typology of environmental discourses in Iran: Discourses of justice, conservation, risk, and modernization. Quarterly Journal of Environmental Education and Sustainable Development, 5(2), 59–76. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23223057.1395.5.2.5.2 (In Persian)
Mansouri Moghaddam, M., Nosrati, R., & Sepidnameh, B. (2022). Evaluation of development programs with a critical ethnography approach (Case study: Dam construction projects in Ilam Province). Local Development (Rural–Urban), 14(2), 333–351. https://doi.org/10.22059/jrd.2022.346564.668746 (In Persian)
Martinez-Alier, J. (2002). The environmentalism of the poor: A study of Ecological Conflicts and Valuations. USA: Edward Elgard Publishing, Inc.
Mohammadpour, A. (2019). Anti-method: Philosophical foundations and practical procedures in qualitative methodology. Qom: Logos. (In Persian)
Research Center of the Islamic Consultative Assembly. (2021, September). Review of the performance and structure of the Lake Urmia Restoration Program. Deputy of Infrastructure Studies. Subject Code: 250. Serial Number: 17741. (In Persian)
Salehi, S., Firouzjaian, A. A., & Gholamrezazadeh, F. (2014). Environmental discourse analysis of the economic-social development plans of the Islamic Republic of Iran. Quarterly Journal of Welfare Planning and Social Development, 5(21), 71–110. https://doi.org/10.22054/qjsd.2014.1422 (In Persian)
Talebi Soumehsaraei, M., Maleki, A., & Askarian Chayjan, M. (2024). Evaluation and pathology of dominant discourses on water governance in the country over the past five decades (from the perspective of policymaking and legislation). Journal of Society and Environment, 1(2), 19–48. https://doi.org/10.22080/jsn.2024.5018 (In Persian)
Talebi Soumehsaraei, M., Zakaei, M. S., & Fazeli, M. (2020). A historical review of the social dimensions of water legislation in Iran. Iranian Journal of Water Resources Research, 16(1), 174–196. 20.1001.1.17352347.1399.16.1.13.7 (In Persian)
Talebi Soumehsaraei, M., Zareian, M. J., Farrokhnia, A., & Rouzbehani, R. (2021). The evolution of water planning and policymaking before and after the Islamic Revolution of Iran. Interdisciplinary Quarterly in Humanities, 14(1), 151–178. https://doi.org/10.22035/isih.2022.4556.4516 (In Persian)
Wesselink, A, Kooy, M. Warner, J. (2016). Socio hydrology and hydro social analysis: toward dialogues across disciplines: Socio-hydrology and hydro-social analysis. WIREs Water 2016. DOI: 10.1002/wat2.1196.
Zaeri, G., & Mohammadi, A. (2019). Discourse analysis of Iran’s environmental culture. Sociology of Culture and Art, 2(1), 106–127. https://doi.org/10.34785/J016.2020.371 (In Persian)
 
 
توسعه محلی (روستائی-شهری)
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 33
پائیز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 427-446

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار