آب، هنجار پاکیزگی و حیثیت‌ اجتماعی؛ پژوهشی مردم‌شناختی در میان زنان روستایی ایلام

نویسنده

گروه مردم‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده

مصرف آب در جوامع روستایی ایران صرفاً یک رفتار زیستی و بهداشتی نیست، بلکه در پیوندی عمیق با ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و جنسیتی معنا می‌یابد. در این زمینه، مفاهیم شرم، پاکیزگی و منزلت اجتماعی نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به الگوهای مصرف ایفا می‌کنند. مطالعه حاضر با تمرکز بر زنان روستای رستم ‌خان، می‌کوشد نشان دهد که چگونه کنش‌های روزمره مرتبط با آب، بازتاب‌دهنده ارزش‌های اخلاقی، هنجارهای اجتماعی و تقسیم کار جنسیتی هستند.
 روش مطالعه مردم نگاری است و داده­ها از طریق مشاهده مشارکتی و مصاحبه‌های عمیق با زنان روستاهای شهرستان ایوان طی سه ماه تابستان 1404 گردآوری شد.
تحلیل داده‌ها نشان داد که زنان به‌عنوان مدیران اصلی محیط خانگی، عمدتاً مسئول فعالیت‌های همچون شستشوی حیاط، تراس، ظروف و لباس‌ها هستند. این فعالیت‌ها نه‌تنها پاسخ به نیاز زیستی، بلکه بازتاب ارزش‌های اجتماعی و نمادین مرتبط با «آبرو» و «پذیرایی» است. تقسیم کار جنسیتی موجب شده است که بار اصلی مصرف آب بر دوش زنان قرار گیرد. همچنین، نوع مصالح خانگی (سیمان یا شن‌ریزی) نقش مهمی در شدت مصرف ایفا می‌کند. یکی دیگر از یافته‌های کلیدی، وجود آگاهی متناقض زنان از بحران آب بود؛ بدین معنا که اگرچه از بحران آب آگاه بودند، اما هنجارهای فرهنگی و فشارهای اجتماعی، مصرف صرفه‌جویانه را تضعیف می‌کرد.  بنابراین مصرف آب به نوعی با هنجار پاکیزگی ارتباط  دارد. به این معنا که شرم پاکیزگی در این بستر صرفاً به معنای واکنش فردی نسبت به آلودگی فیزیکی نیست، بلکه سازه‌ای اجتماعی ـ فرهنگی است که با مفاهیمی چون «آبرو»، «منزلت خانوادگی» و «شرافت اجتماعی» درهم‌تنیده شده است. در واقع، تمیزی و نظافت نه تنها کنشی بهداشتی، بلکه کنشی نمادین است که جایگاه اجتماعی و فرهنگی خانواده را بازنمایی می‌کند.
این پژوهش نشان می‌دهد که مصرف آب در روستا نه صرفاً کنشی عملی، بلکه امری فرهنگی و اجتماعی است که در تعامل میان جنسیت، اخلاق، بدن و محیط خانگی ساخته می‌شود. بنابراین، سیاست‌های مدیریت منابع آب در صورت بی‌توجهی به این ابعاد فرهنگی و نمادین، اثربخشی محدودی خواهند داشت.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Water, Cleanliness Norms, and Social Status; An Ethnographic Study of Rural Women in Ilam

نویسنده [English]

  • Mansour Mansouri Moghadam
Department of Anthropology, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده [English]

Water consumption in rural communities of Iran is not merely a biological or hygienic behavior; rather, it is deeply intertwined with cultural, social, and gendered structures. In this context, the concepts of shame, cleanliness, and social status play a decisive role in shaping consumption patterns. Focusing on the women of Rusem-Khan village, this study seeks to demonstrate how everyday practices related to water reflect moral values, social norms, and the gendered division of labor.
This research was conducted using an ethnographic approach, employing participant observation and in-depth interviews with rural women. Data were collected over several months through field presence, direct observation of household activities related to water, and semi-structured interviews.
Data analysis showed that women, as the primary managers of the household environment, are mainly responsible for activities such as washing courtyards, terraces, dishes, and clothes. These practices are not only responses to biological needs but also reflections of social and symbolic values associated with honor and hospitality. The gendered division of labor has placed the main burden of water consumption on women. Additionally, the type of building materials (cement or gravel flooring) plays an important role in the intensity of use. Another key finding was the contradictory awareness of women regarding the water crisis; although they were aware of water scarcity, cultural norms and social pressures undermined efforts toward water-saving practices.
This study reveals that water consumption in the village is not merely a practical act but a cultural and social phenomenon constructed through the interaction of gender, morality, the body, and the household environment. Therefore, water resource management policies will have limited effectiveness if they fail to account for these cultural and symbolic dimensions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Water
  • Cleanliness
  • Social Status
  • Water Crisis
  • Rural Women of Ilam

مراجع

احمدی، سعیده (1400). آثار و پیامدهای اقتصادی و امنیتی بحران آب در کشور. ماهنامه علمی امنیت اقتصادی، 9(8)، 25-36.
اسماعیلی، محمد مهدی (1399). بحران تأمین آب در حوضه آبریز زاینده‌رود؛ مسائل سیاسی و اجتماعی و راهکارهایی برای مدیریت آن (مطالعه موردی: اعتراضات سال‌های 1389 تا 1392). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 9(3)، 567-585. https://doi.org/10.22059/jisr.2020.295075.990
باقری، رضا؛ شیاری، علی؛ احدی، پرویز و علیرضا، اسمعیل‌زاد (1400). حکمرانی و سیاست‌گذاری در قبال بحران منابع آب در جمهوری اسلامی. فصلنامه حکمرانی و سیاست‌گذاری، 11(1)، 249-270. https://doi.org/10.22034/irr.2021.134322
پاپلی یزدی، محمدحسین؛ جمعه‌پور، محمود و محمدمهدی زاده اردکانی (1396). پیامدهای اجتماعی بحران کمبود منابع آب در مناطق کویری (مطالعه موردی شهرستان اردکان). فصلنامه علوم اجتماعی، 24(44)، 99-136. https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7922
جمعه پور، محمود (1403). بازشناسی و بازآفرینی فرهنگ زیست بوم در ایران: جامعه ایرانی، فرهنگ و طبیعت، تهران: سمت.
حاحی‌زاده میمندی، مسعود؛ افراسیابی، حسین و مریم بهارلوئی (1397). مطالعۀ کیفی مصرف آب در نگاه زنان شهر اصفهان. مطالعات و تحقیقات در برنامه‌ریزی شهری و توسعه، 16(2)، 271-293. https://doi.org/10.22059/jwdp.2018.245358.1007305
شجاعی باغینی، نیما (1396). دولت زیست‌بوم‌گرا: شرایط نظری و عملی مواجهه با بحران آب در ایران (نقدی بر پارادایم سوداگری‌ـ‌استعماری). علوم اجتماعی، 24(77)، 137-194. https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7927
طالبی صومعه‌سرایی، مهشید؛ ذکایی، محمد سعید؛ فاضلی محمد و محمود جمعه‌پور (1398). جامعه‌شناسی یک بحران: آسیب‌شناسی اجتماعی بحران آب در حوزه آبریز زاینده‌رود. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 11(4)، 133-165.  https://doi.org/10.22035/isih.2020.3652.3833
طبیعی، منصور؛ ایمان، محمدتقی و ماندانا کریمی (1400). کاوش مردم‌نگارانه انتقادات چالش‌های بحران آب در روستاهای شهرستان ممسنی. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، 10(2)، 1-22. https://doi.org/10.22108/srspi.2021.126606.1657
عنبری، موسی و محمدمهدی زاده اردکانی (1401). نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در تسهیلگری و ارتقای تاب‌آوری اجتماعی مناطق روستایی در برابر کم‌آبی (مطالعه موردی موسسه نیکوکاری ابرار در روستاهای شهرستان قاینات). برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 14(53)، 1-49. http  https://doi.org/10.22054/qjsd.2022.63681.2248
قاسمی، محمود، عبداللهی، عظیمه‌السادات و شاپور بهیان(1402). ناکارآمدی فردی-نهادی و همیاری جمعی: مطالعه درک کشاورزان سمیرمی از مساله کم‌آبی در حیات شهری. مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 47(13)، 158-191.
کاظمی، حجت (1401). تغییرات اقلیمی، بحران آب و ستیزه‌های اجتماعی و سیاسی در خاورمیانه. سیاست دفاعی، 31(120)، 217-255.
مرزبان، حسین؛ صدرایی جواهری، زیبایی، منصور؛ ناظم‌السادات، سیدمحمدجعفر و لیلا کریمی (1398). بررسی وضعیت منابع و مصارف آب در ایران و راهکارهای بهبود وضعیت. آب و فاضلاب، 30(4)، 16-32. https://doi.org/10.22093/wwj.2018.126649.2663
ودادهیر،ابوعلی و آلما رنجبر (1399). دانش بومی،معانی فرهنگی و مدیریت و بهره برداری آب در میان عشایر ایل قشقایی: یک مردم نگاری آب، دانش های بومی ایران،7(14).57-103. https://doi.org/10.22054/qjik.2021.57214.1240
یوسفی، علی؛ امینی، امیرمظفر؛ یادگاری، آمنه و امید فتحی (1396). پایداری نظام‌های حکمرانی آب حوزه زاینده‌رود در گذر توسعه. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(4)، 23-48. https://doi.org/10.22631/isih.2017.1940.2493
Alley, K. D. (2002). On the banks of the Ganga: When wastewater meets a sacred river. Ann Arbor: University of Michigan Press.
Anbari, M., & Zadeh-Ardakani, M. M. (2022). The role of NGOs in facilitating and promoting social resilience in rural areas against water scarcity: Case study of Abrar Charity Institute in Ghainat villages. Social Development & Welfare Planning, 13(53), 1-49 https://doi.org/10.22054/qjsd.2022.63681.2248 )In Persian(
 Anderson, S. C., & Tabb, B. H. (2002). Water, leisure and culture: European historical perspectives. Oxford: Berg.
Bagheri, R., Ahadi, P., & Esmaeilzad, A. (2021). Governance and policy in response to the water resources crisis in the Islamic Republic of Iran. International Relations Research Quarterly, 11(1), 249-270  https://doi.org/10.22034/irr.2021.134322 . )In Persian(
Beresford, M. (2020). The embedded economics of water: Insights from economic anthropology. WIREs Water, 7(4), e1443. https://doi.org/10.1002/wat2.1443
Caton, S. C. (2006). What is an authorizing discourse? In D. Scott & C. Hirschkind (Eds.), Powers of the secular modern: Talal Asad and his interlocutors (pp. 31–56). Stanford, CA: Stanford University Press.
Caton, S. C. (2007). Yemen, water, and the politics of knowledge. Berkeley: University of California.
Derman, B., & Ferguson, A. (2003). The value of water: Political ecology and water reform in southern Africa. Human Organization, 62(3), 277–288. https://doi.org/10.17730/  
Elmendorf, M. (1981). Women, water and the decade. Water and Sanitation for Health Project, Technical Report No. 6. Washington, DC: Agency for International Development.
Esmaeili, M. M. (2020). Water supply crisis in Zayandeh-Rud watershed: Social issues and solutions to manage it (Demonstrations of 2011–2014). Quarterly Journal of Social Studies and Research in Iran, 9(3), 567-585. https://doi.org/10.22059/jisr.2020.295075.990 )In Persian(
Geertz, C. (1973). The Interpretation of Cultures. New York: Basic Books.
Ghasemi, M., Abdullahi, A. S., & Behyan, S. (2023). Individual-institutional dysfunction and collective cooperation: The study of farmers’ understanding in Semiram about water scarcity in urban life. Journal of Sociological Urban Studies, 47(13). )In Persian(. 
Hadjizadeh Meimandi, M., Afrasiabi, H., & Baharlooei, M. (2018). A qualitative study about water consumption in women’s views, Isfahan. Woman in Development & Politics, 16(2), 271-293. https://doi.org/10.22059/jwdp.2018.245358.1007305 )In Persian(
Hastrup, K. (2009b). Waterworlds: Framing the question of social resilience. In K. Hastrup (Ed.), The question of resilience: Social responses to climate change (pp. 11–30). Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters.
Hastrup, K. (2013). Water and the configuration of social worlds: An anthropological perspective. Journal of Water Resource and Protection, 5(4), 59–66. https://doi.org/10.4236/jwarp.2013.54A009
Hastrup, K. (Ed.). (2009a). The question of resilience: Social responses to climate change. Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters.
Johnston, B. R., Hiwasaki, L., Klaver, I. J., Ramos Castillo, A., & Strang, V. (Eds.). (2012). Water, cultural diversity, and global environmental change: Emerging trends, sustainable futures? UNESCO Publishing / Springer.
Kazemi, H. (2022). Climate change, water crisis and social and political conflicts in the Middle East. Defense Policy, 31(120), 217-255. )In Persian(. https://dpj.ihu.ac.ir/article_207683.html
Marzban, H., Sadraei Javaheri, A., Zibaei, M., Nazemosadat, S. M. J., & Karimi, L. (2019). Study of the status of resources and water consumption in Iran and improving the situation. Water & Wastewater Consulting Engineers, 30(4), 16-32.  https://doi.org/10.22093/wwj.2018.126649.2663 )In Persian(
Mauss, M. (1990). The gift: The form and reason for exchange in archaic societies. London: Routledge.
Orlove, B. (2002). Lines in the water: Nature and culture at Lake Titicaca. Berkeley: University of California Press.
Orlove, B., & Caton, S. C. (2009). Water as an object of anthropological inquiry. In K. Hastrup (Ed.), The question of resilience: Social responses to climate change (pp. 31–47). Copenhagen: Royal Danish Academy of Sciences and Letters.
Orlove, B., & Caton, S. C. (2010). Water sustainability: Anthropological approaches and prospects. Annual Review of Anthropology, 39, 401–415. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.012809.105045
Orlove, B., & Caton, S. C. (2010). Water sustainability: Anthropological approaches and prospects. Annual Review of Anthropology, 39, 401–415. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.012809.104939
Papoli Yazdi, M. H., Jomehpoor, M., & Zadeh-Ardakani, M. M. (2017). On the social consequences of water crisis in desert areas: Case study of Iran’s Ardakan township. Social Sciences, 24(44), 99-136. https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7922 )In Persian(
Shojaie, N. (2017). Environmentalist state: Theoretical and practical conditions to encounter water crisis in Iran, a critique of the paradigm of capitalism-colonialism. Social Sciences, 24(77), 137-194. https://doi.org/10.22054/qjss.2017.7927  )In Persian(
Strang, V. (2004). The meaning of water. Oxford, UK: Berg.
Strang, V. (2005). Common senses: Water, sensory experience and the generation of meaning. Journal of Material Culture, 10(1), 92–120.
Strang, V. (2009). Gardening the world: Agency, identity and the ownership of water. Oxford, UK: Berghahn.
Strang, V. (2019). Water. In F. Stein, S. Lazar, M. Candea, H. Diemberger, & J. Suarez-Delucchi (Eds.), The Cambridge encyclopedia of anthropology. Cambridge: Cambridge University Press.
Suarez-Delucchi, A. (2020). The politics of water rights and water delivery in rural Chile: An institutional ethnography (PhD Thesis). University of Bristol, Bristol, UK.
Tabiee, M., Iman, M. T., & Karimi, M. (2021). A critical ethnographic analysis of the challenges of the water crisis in the villages of Mamasani County. Strategic Research on Social Problems, 10(2), 1-22. https://doi.org/10.22108/srspi.2021.126606.1657 )In Persian(
Talebi, M., Zokaie, M., Fazeli, M., & Jomehpoor, M. (2019). Sociology of a crisis: The social pathology of the water crisis in the Zayandeh-Rood river basin. Interdisciplinary Studies in the Humanities, 11(4), 133-165. https://doi.org/10.22035/isih.2020.3652.3833 )In Persian(
Yusefi, A., Amini, A. M., Yadegari, A., & Fathi, O. (2017). Sustainability of Zayandeh-Rood’s water governance regimes in the course of development. Interdisciplinary Studies in the Humanities, 9(4), 23-48. https://doi.org/10.22631/isih.2017.1940.2493 )In Persian(
Zwarteveen, M., & Boelens, R. (2014). Defining, researching and struggling for water justice: Some conceptual building blocks for research and action. Water International, 39(2), 143–158. https://doi.org/10.1080/02508060.2014.891168
 
 
توسعه محلی (روستائی-شهری)
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 33
پائیز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 481-496

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار